Zamek na wodzie w Wojnowicach – historia, zwiedzanie, atrakcje

Zamek na wodzie w Wojnowicach to unikatowa gotycko-renesansowa warownia, której mury bezpośrednio oblewa woda z zamkowej fosy. Tego typu budowla na Dolnym Śląsku należy do rzadkości w skali całego kraju, a jej historia sięga XIV wieku. W obecnym kształcie regularnego czteroskrzydłowego założenia z wewnętrznym dziedzińcem pochodzi z przebudowy przeprowadzonej w XVI stuleciu. Poznaj dzieje tego miejsca, praktyczne wskazówki dotyczące zwiedzania oraz informacje o otaczającym go parku.

Bogata historia zamku na wodzie w Wojnowicach

Początki obronnej siedziby w Wojnowicach łączy się z osobą Johanna Skoppa, który od 1351 roku dzierżawił tutejsze dobra. Już wtedy istniała tu ufortyfikowana budowla, przypuszczalnie prosta, dwupiętrowa wieża mieszkalna, charakterystyczna dla ówczesnego śląskiego budownictwa obronnego. Bezpieczeństwa strzegł ceglany mur oraz fosa, a kontakt ze światem zapewniał drewniany most zwodzony. Wieś, znana w źródłach od XIII wieku, przez kolejne dekady przechodziła w ręce przedstawicieli zamożnego mieszczaństwa i rycerstwa.

W XV stuleciu warownia należała m.in. do rodów von Schellendorf oraz von Krickov. Prawdziwy przełom nastąpił jednak po 1522 roku, kiedy to posiadłość kupił Achatius Haunold, prezes Rady Miejskiej i starosta Księstwa Wrocławskiego. Choć sprzedał majątek już po dwóch latach wrocławskiemu mieszczaninowi Niklasowi von Schebitz, to właśnie nowy właściciel rozpoczął w latach 1515–1530 gruntowną rozbiórkę gotyckich murów, planując postawienie nowoczesnej siedziby.

Kluczowym momentem w kształtowaniu wyglądu budowli było przejęcie dóbr przez Lukrecję Boner z domu Huber, żonę Jakuba Bonera – przedstawiciela wpływowej rodziny bankierskiej.

Dlaczego ród Bonerów odegrał tak ważną rolę?

Dla swojej żony Lukrecji Jakub Boner przekształcił zamek w modną renesansową rezydencję. To za jego sprawą, po śmierci Mikołaja von Schebitza w 1537 roku, ruszyła wielka przebudowa nadająca budowli formę, jaką w dużej mierze oglądamy do dziś. Powstało regularne założenie na planie zbliżonym do prostokąta o wymiarach podstawy 24 na 22 metry, zamknięte wewnętrznym dziedzińcem.

Po śmierci Jakuba Bonera prace kontynuował drugi mąż Lukrecji, Andreas Hertwig, radca Królewskiej Śląskiej Komory Fiskalnej. W 1576 roku majątek na krótko wrócił w ręce rodu von Schebitz, by już w 1590 roku zostać odkupiony przez synów Jakuba – Jakuba Młodszego i Sebalda. Przez kolejne dziesięciolecia Wojnowice przechodziły z rąk do rąk śląskich rodów mieszczańskich, takich jak von Schweidiger, von Boberg czy von Sauerma, unikając jednak większych zniszczeń podczas wojny trzydziestoletniej.

Zniszczenia wojenne i powojenna odbudowa

Spokój rezydencji przerwała ofensywa radziecka w 1945 roku. Pod nieobecność właścicieli – ostatnią prywatną rodziną byli von Livonius – żołnierze i szabrownicy splądrowali wnętrza, a sam budynek uległ poważnym uszkodzeniom. Zrujnowany obiekt czekał na ratunek blisko dwie dekady.

Odbudowę rozpoczęto z inicjatywy Stowarzyszenia Historyków Sztuki, a realizowała ją wrocławska Pracownia Konserwacji Zabytków. Trwający w latach 1961–1984 remont przywrócił zamkowi dawny blask i pozwolił odkryć elementy, które przetrwały pod późniejszymi nawarstwieniami, w tym fragmenty renesansowych fresków z motywami roślinnymi w skrzydle wschodnim.

Od 2014 roku właścicielem obiektu jest Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego, które otrzymało go w darze od Ministerstwa Skarbu. Dla odwiedzających udostępniono go w marcu 2015 roku, tworząc tu przestrzeń konferencyjno-hotelową z restauracją.

Architektura – od gotyckiej wieży do renesansowej rezydencji

Współczesny wygląd budowli to efekt nakładania się na siebie dwóch stylów architektonicznych. Najstarsza część ukryta jest w murach skrzydła wschodniego, gdzie przetrwały fragmenty średniowiecznej wieży mieszkalnej z XIV wieku. Renesansowa przebudowa z XVI wieku nadała obiektowi regularny układ podkowiasty, który następnie domknięto czwartym skrzydłem, tworząc czteroskrzydłowe założenie z niewielkim, wręcz symbolicznym dziedzińcem.

Bryłę wieńczy dwuspadowy dach pokryty dachówką. Elewacje zewnętrzne zdobią trójkątne schodkowe szczyty oraz kamienne obramienia okien. Od strony wschodniej zachowały się wykusze latrynowe, które reprezentują cechy późnego średniowiecza, podczas gdy renesansową proweniencję ma kamieniarka okienna i drzwiowa, a także kartusze herbowe umieszczone przy wejściu.

Cały budynek posadowiono na dębowych palach wypełnionych głazami i gliną, bezpośrednio w wodzie – co czyni go jednym z nielicznych zamków na wodzie w Polsce.

Jak zmieniał się układ przestrzenny warowni?

Pierwotnie obiekt składał się z trzech skrzydeł. Dopiero w trakcie prac prowadzonych przez Bonerów i Hertwiga dobudowano skrzydło czwarte, zamykające dziedziniec. To najbardziej reprezentacyjne, skrzydło północne, zwane domem pańskim, jako jedyne ma trzy kondygnacje. Pozostałe części budowli są dwukondygnacyjne.

W narożniku skrzydła północnego wznosi się smukła wieżyczka zwieńczona krenelażem. Tuż obok niej, w elewacji frontowej, umieszczono renesansowy portal z herbami fundatorów – Jakuba Bonera i Lukrecji Huber – oraz inskrypcją „IACOB BONER BAVET MICH” (Zbudował mnie Jakub Boner). Nieopodal znajduje się herb Andreasa von Hertwig z sentencją „INICIVM SAPIENTIÆ TIMOR DOMINI” (Początkiem mądrości jest bojaźń Pana).

Średniowieczny charakter podkreślają wspomniane wykusze latrynowe, natomiast o renesansowym rodowodzie przypominają trójarkadowe podcienia we wschodniej pierzei dziedzińca, obecnie przeszklone. W centralnym punkcie dziedzińca zachowała się studnia z ozdobną, czworoboczną cembrowiną. Około 1650 roku wzniesiono nowy portal wejściowy, a w latach 60. XIX wieku drewniany most zastąpiono użytkowaną do dziś ceglaną konstrukcją opartą na trzech łukowych arkadach.

Jakie materiały wykorzystano do budowy?

Podstawowym budulcem była cegła. Detale architektoniczne, które miały pełnić funkcje reprezentacyjne i dekoracyjne, wykonano z piaskowca. Dotyczy to zarówno ościeży okiennych, portali, jak i kamiennych kartuszy herbowych umieszczonych przy bramie wjazdowej od strony północnej.

Zwiedzanie zamku na wodzie w Wojnowicach

Choć zamek nie jest instytucją muzealną, część jego wnętrz udostępniono odwiedzającym. W godzinach działania restauracji można wejść do sieni na parterze oraz zajrzeć do komnat skrzydła wschodniego. Na co dzień budynek służy jako siedziba fundacji i pełni funkcje hotelowo-konferencyjne.

Dla osób pragnących poznać jego historię z przewodnikiem przewidziano specjalny tryb zwiedzania. Grupy oprowadzane są po wybranych pomieszczeniach, a opowieść obejmuje zarówno dzieje obiektu, jak i szczegóły dotyczące jego architektury oraz dawnych właścicieli.

Kiedy można zwiedzać indywidualnie i ile to kosztuje?

Wejście dla turystów indywidualnych możliwe jest jedynie w soboty i niedziele, a zbiórka rozpoczyna się punktualnie o godzinie 12:15. Spacer z przewodnikiem trwa około 45–60 minut, w zależności od liczby uczestników i ich pytań. Aktualna opłata za bilet wstępu wynosi 15 zł, jednak warto przed przyjazdem sprawdzić komunikaty na stronie internetowej obiektu, gdyż harmonogram może ulegać okresowym zmianom.

Co jeszcze oferuje zamek?

Oprócz zwiedzania można tu skorzystać z oferty gastronomicznej. Na terenie rezydencji działają:

• restauracja z daniami kuchni polskiej,
• kawiarnia serwująca desery i napoje,
• sale konferencyjne przystosowane do organizacji spotkań i szkoleń,
• pokoje hotelowe umożliwiające nocleg w historycznym otoczeniu.

Cykl życia obiektu urozmaicają wydarzenia plenerowe. W sezonie letnim odbywają się tu turnieje rycerskie z pokazami walk, warsztatami rzemiosła oraz animacjami dla najmłodszych. Jednym z nich był VII Turniej Rycerski, który zgromadził miłośników historii z całego regionu.

Park zamkowy i jego walory przyrodnicze

Otaczający rezydencję park dostępny jest bez ograniczeń – wstęp na jego teren pozostaje bezpłatny codziennie w godzinach od 7:00 do 20:00. Alejki prowadzą wśród wiekowych drzew, pozwalając na podziwianie sylwetki zamku odbijającej się w wodzie. Dla zmotoryzowanych przygotowano niewielki parking mieszczący kilkanaście aut, a dodatkowe miejsca postojowe znajdują się wzdłuż drogi dojazdowej.

Przyrodniczą osobliwością parku jest bogate życie zwierzęce – w kanałach wodnych swoje tamy budują bobry, a w fosie podglądać można żaby.

Spacer w tym miejscu to dobra okazja do edukacji biologicznej dla dzieci, które z zaciekawieniem obserwują bobrze konstrukcje i nasłuchują rechotu z przybrzeżnych szuwarów. Podczas wizyty trzeba pamiętać o zasadach – psy muszą być prowadzone na smyczy, a ewentualne loty dronem wymagają osobnej zgody menadżera obiektu. Na teren parku można wjechać rowerem, ale samego zamku na dwóch kółkach już nie odwiedzimy.

Dojazd do zamku w Wojnowicach

Miejscowość leży w gminie Miękinia, około 25 km na północny zachód od centrum Wrocławia. Najwygodniej dotrzeć tu samochodem, kierując się drogą krajową nr 94 w stronę Środy Śląskiej, a następnie w Krępicach skręcić na północ. Po minięciu Mrozowa dojedziemy bezpośrednio do Wojnowic.

Alternatywę stanowi kolej – pociągi na trasie Wrocław–Legnica zatrzymują się na stacji Mrozów, oddalonej o 3 km od zamku. Dla osób ceniących aktywny wypoczynek możliwy jest również przyjazd rowerem, a parkowy teren sprzyja dalszej przejażdżce po okolicy pełnej innych zabytkowych budowli.